Yakalama, Gözaltı, Arama ve Elkoyma Nedir? (CMK 90, 91, 116, 127)
Ceza yargılamasında soruşturmanın sağlıklı yürütülebilmesi için bazı koruma tedbirleri uygulanmaktadır. Bu tedbirler arasında yakalama, gözaltı, arama ve elkoyma önemli bir yer tutmaktadır.
Bu işlemler, bireyin özgürlüğüne doğrudan müdahale niteliğinde olduğundan kanunda sıkı kurallara bağlanmıştır. Özellikle uygulamada yapılan hatalar, hukuka aykırı delil sorununa yol açabilmekte ve davanın sonucunu etkileyebilmektedir.
Bu nedenle bir kişinin yakalanması, gözaltına alınması veya evinde arama yapılması durumunda ceza avukatının hukuki desteği büyük önem taşır.
Bu yazıda Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) kapsamında düzenlenen;
-Yakalama
-Gözaltı
-Arama
-Elkoyma
Tedbirleri ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.
Yakalama Nedir? (CMK Madde 90)
Yakalama, suç işlediği şüphesi bulunan kişinin geçici olarak özgürlüğünün kısıtlanarak kontrol altına alınmasıdır.
Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 90. maddesine göre bazı durumlarda herkes yakalama yetkisine sahiptir.
Herkes Tarafından Yapılabilecek Yakalama
Aşağıdaki durumlarda vatandaşlar da geçici yakalama yapabilir:
1. Suçüstü Hali
Bir kişiye suçu işlerken rastlanması durumunda herkes tarafından yakalama yapılabilir.
Örneğin:
-Hırsızlık yaparken yakalanan kişi
-Birine saldırırken görülen kişi
2. Kaçma İhtimali
Suçüstü durumunda bulunan kişinin;
-Kaçma ihtimalinin olması
-Kimliğinin belirlenememesi
halinde de yakalama mümkündür.
Kolluğun Yakalama Yetkisi
Polis veya jandarma gibi kolluk görevlileri bazı durumlarda doğrudan yakalama yapabilir.
Buna göre;
-Tutuklama kararı veya yakalama emri gerektiren durumlarda
-Cumhuriyet savcısına hemen ulaşma imkanı yoksa
-Gecikmesinde sakınca varsa
Kolluk görevlileri yakalama işlemini gerçekleştirebilir.
Yakalanan Kişinin Hakları
Yakalanan kişinin bazı temel hakları bulunmaktadır.
Kolluk görevlileri yakalama sırasında şu işlemleri yapmak zorundadır:
-Kişinin kaçmasını önlemek
-Kendisine veya başkalarına zarar vermesini engellemek
-Haklarını derhal bildirmek
Bu haklar arasında özellikle:
-Avukat isteme hakkı
-Yakınlarına haber verilmesini isteme hakkı
-Susma hakkı bulunmaktadır.
Bu hakların ihlal edilmesi halinde yakalama işlemi hukuka aykırı hale gelebilir.
Gözaltı Nedir? (CMK Madde 91)
Yakalanan kişi, Cumhuriyet savcısı tarafından serbest bırakılmazsa gözaltına alınabilir.
Gözaltı, kişinin soruşturma tamamlanana kadar geçici olarak kolluk biriminde tutulmasıdır.
Gözaltı Kararı Verilebilmesi İçin Şartlar
Bir kişinin gözaltına alınabilmesi için iki temel şart vardır:
Suç işlendiğine dair somut deliller bulunmalıdır.
Soruşturma için gözaltı gerekli olmalıdır.
Bu şartlar oluşmadan verilen gözaltı kararları hukuka aykırı sayılabilir.
Gözaltı Süresi Ne Kadardır?
Normal şartlarda gözaltı süresi 24 saati geçemez.
Bu süreye ek olarak:
En yakın hakim veya mahkemeye gönderilme süresi en fazla 12 saat olabilir.
Yani toplam süre 36 saati geçemez.
Toplu Suçlarda Gözaltı Süresi
Birden fazla kişinin birlikte suç işlemesi halinde Cumhuriyet savcısı;
Gözaltı süresini her seferinde 1 gün olmak üzere 3 gün uzatabilir.
Bu durumda gözaltı süresi 4 güne kadar çıkabilir.
Gözaltı Kararına İtiraz
Yakalanan kişi veya yakınları gözaltı kararına itiraz edebilir.
İtiraz hakkı bulunan kişiler:
-Şüpheli
-Şüphelinin avukatı
-Şüphelinin eşi
-Şüpheli 18 yaşından küçükse kanuni temsilcileri.
Başvuruyu Sulh Ceza Hakimliğine yapıabileceği gibi buraya gönderilmek üzere gözaltı işlemini yapan kolluk birimine de yapılabilir.
Hakim başvuruyu 24 saat içinde karara bağlar.
Arama Nedir? (CMK Madde 116)
Arama, suç delillerinin bulunması veya şüphelinin yakalanması amacıyla yapılan bir koruma tedbiridir.
Arama yapılabilmesi için makul şüphe bulunmalıdır.
Arama yapılabilecek yerler şunlardır:
-Kişinin üstü
-Eşyası
-Konutu
-İşyeri
-Aracı
Ve diğer yerleri (konut ve işyerinin müştemilatı gibi)
Başkasına Ait Yerlerde Arama
Bazı durumlarda şüpheliye ait olmayan yerlerde de arama yapılabilir.
Örneğin:
-Şüphelinin saklandığı ev
-Delillerin bulunduğu düşünülen işyeri.
Ancak bunun için somut olayların bu ihtimali göstermesi gerekir.
Gece Arama Yapılabilir mi?
Kanuna göre gece vakti konutta veya işyerinde arama kural olarak yapılamaz.
Ancak bazı istisnalar vardır:
-Suçüstü hali,
-Gecikmesinde sakınca bulunan durumlar,
-Kaçan tutuklunun yakalanması,
Gibi durumlarda gece arama yapılabilir.
Arama Kararı Nasıl Verilir? (CMK 119)
Arama işlemi kural olarak hakim kararıyla yapılır.
Ancak;
-Cumhuriyet savcısı (Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde)
-Kolluk amiri (Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hallerde)
De yazılı emirle arama yapılmasını sağlayabilir.
Ancak konut ve işyeri aramaları için hakim veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde savcı kararı gerekir.
Arama Sırasında Kimler Bulunabilir?
Aranacak yerlerin sahibi veya eşyanın zilyedi aramada hazır bulunabilir
Kendisi bulunmazsa temsilcisi veya ayırt etme gücüne sahip hısımlarından biri veya kendisiyle birlikte oturmakta olan bir kişi veya komşusu hazır bulundurulur.
Kişinin avukatının aramada bulunmasına engel olunamaz.
Elkoyma Nedir? (CMK 123)
Elkoyma, ispat aracı olarak yararlı görülen ya da eşya veya kazanç müsaderesinin konusunu oluşturan malvarlığı değerlerinın geçici olarak alınmasıdır.
Elkoyma Kararını Kim Verir? (CMK 127)
Elkoyma işlemi;
-Hakim kararıyla
-Gecikmesinde sakınca varsa savcı kararıyla
-Savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emriyle,
Yapılabilir.
Ancak hakim kararı olmadan yapılan elkoyma işlemi 24 saat içinde hakimin onayına sunulmalıdır.
Hakim 48 saat içinde karar vermezse elkoyma kendiliğinden kalkar.
Hukuka Aykırı Arama ve Elkoyma
Uygulamada en çok karşılaşılan sorunlardan biri hukuka aykırı arama ve elkoyma işlemleridir.
Örneğin:
-Hakim veya cumhuriyet savcısı kararı olmadan yapılan konut araması
-Aramada tutanak tanıklarının hazır edilmemesi
-Arama kararına konu yer dışında başka bir yerde arama yapılması,
Gibi durumlarda elde edilen deliller mahkemede geçersiz sayılabilir.
Kayseri Ceza Avukatının Önemi
Yakalama, gözaltı ve arama işlemleri sırasında yapılacak hukuki hatalar kişinin özgürlüğünü doğrudan etkileyebilir.
Bu nedenle ceza avukatına başvurulması önemlidir.